Rusça fiiller uzaktan bakınca kalabalık görünür: iki çekim tipi, üç zaman, iki görünüş, emir kipi, sıfat-fiiller… Ama bu kalabalığın altında şaşırtıcı derecede küçük bir sistem var. Bir kez oturduğunda, karşılaştığın yeni fiillerin çoğunu kendin çekebilirsin.

Bu yazı sistemi tablolarla veriyor. Örnek fiiller ve çekimler, Glagol'ün kendi fiil bankasından — vurgu işaretleri dahil.

Önce bir şeyi ayıralım: görünüş

Rusça'da her fiilin genelde iki hâli vardır:

  • Kusurlu (несоверше́нный) — süreç, tekrar, alışkanlık: де́лать
  • Bitmiş (соверше́нный) — tamamlanmış tek eylem: сде́лать

Bu ayrım çekimi doğrudan etkiler, çünkü:

Bitmiş fiillerin şimdiki zamanı YOKTUR.

Mantığı basit: bir eylem hem "şu anda sürüyor" hem "tamamlanmış" olamaz. Bu tek cümle, birazdan göreceğin gelecek zaman tuhaflığını da açıklıyor. Görünüşün kendisi ayrı bir konu — Fiiller sayfasında ayrıntılı.

Şimdiki zaman: iki çekim tipi

Rusça'da şimdiki zaman yalnızca kusurlu fiillerde vardır. Ve fiiller ekleri bakımından ikiye ayrılır.

Ayırt etmenin pratik yolu: ты biçimine bak. -ешь ile bitiyorsa I. çekim, -ишь ile bitiyorsa II. çekim.

I. çekim — де́лать (yapmak)

Kişi Rusça Türkçe
я де́лаю yapıyorum
ты де́лаешь yapıyorsun
он/она́ де́лает yapıyor
мы де́лаем yapıyoruz
вы де́лаете yapıyorsunuz
они́ де́лают yapıyorlar

Ekler: -ю, -ешь, -ет, -ем, -ете, -ют

II. çekim — говори́ть (konuşmak)

Kişi Rusça Türkçe
я говорю́ konuşuyorum
ты говори́шь konuşuyorsun
он/она́ говори́т konuşuyor
мы говори́м konuşuyoruz
вы говори́те konuşuyorsunuz
они́ говоря́т konuşuyorlar

Ekler: -ю, -ишь, -ит, -им, -ите, -ят

Fark tek bir sesli harfte: I. çekimde e, II. çekimde i. Kalan yapı aynı.

Not: Rusça'da "yapıyorum" ile "yaparım" ayrı biçimler değildir. де́лаю ikisini de karşılar; hangisi olduğunu bağlam söyler.

Geçmiş zaman: en kolay kısım

Burada Rusça öğrenene bir hediye verir. Geçmiş zamanda fiil kişiye göre değişmez. Yani я, ты, он için ayrı ayrı ek yok.

Peki neye göre değişir? Öznenin cinsiyetine ve sayısına. Toplam dört biçim:

де́лать Türkçe
eril де́лал yaptı / yapıyordu
dişil де́лала yaptı / yapıyordu
nötr де́лало yaptı
çoğul де́лали yaptılar

Kuruluşu da kolay: mastardan -ть atılır, yerine -л / -ла / -ло / -ли gelir.

Bunun pratik sonucu Türkçe konuşan için biraz alışılmadıktır:

Я де́лал. — Yaptım. (konuşan erkekse) Я де́лала. — Yaptım. (konuşan kadınsa)

Yani geçmiş zamanda konuşurken kendi cinsiyetini de söylemiş olursun. Türkçe'de cinsiyet dilbilgisine hiç girmediği için bu yeni bir refleks gerektirir — ama sadece dört biçim olduğu için öğrenmesi kolaydır.

Görünüş burada da iş başında

Aynı fiilin iki geçmişi olur ve anlamları farklıdır:

Kusurlu Bitmiş
де́лал — yapıyordu, uğraşıyordu сде́лал — yaptı ve bitirdi
говори́л — konuşuyordu сказа́л — söyledi

Gelecek zaman: iki farklı yol

İşte başta söylediğimiz kuralın sonucu. Gelecek zaman, fiilin görünüşüne göre tamamen farklı kurulur.

1. Kusurlu → bileşik gelecek

быть fiilinin çekimi + mastar:

Kişi Rusça
я бу́ду де́лать
ты бу́дешь де́лать
он бу́дет де́лать
мы бу́дем де́лать
вы бу́дете де́лать
они́ бу́дут де́лать

Yani "yapıyor olacağım" mantığı — süreç vurgulanır.

2. Bitmiş → basit gelecek

Ve şimdi işin can alıcı noktası: bitmiş fiili şimdiki zaman ekleriyle çekersin, ama anlamı GELECEKTİR.

сде́лаю — yapacağım (yapıyorum değil!) скажу́ — söyleyeceğim пойду́ — gideceğim

Şekil olarak şimdiki zamana benziyor ama şimdiki zaman anlamı taşıyamaz — çünkü bitmiş fiilin şimdiki zamanı yoktur. Boşta kalan bu biçim, gelecek görevini üstlenmiştir.

Bu, yeni öğrenenlerin en çok takıldığı yerdir. Bir kez yerine oturunca da Rusça'nın en zarif tarafı gibi gelmeye başlar.

Emir kipi

Mastardan türer, iki biçimi vardır: samimi (ты) ve kibar/çoğul (вы).

Fiil Samimi Kibar
де́лать де́лай де́лайте
говори́ть говори́ говори́те
идти́ иди́ иди́те

Kibar biçim, samimi biçime -те eklenerek yapılır — ты/вы mantığının aynısı.

Düzensizler

Her dilde olduğu gibi Rusça'da da en sık kullanılan fiiller en düzensiz olanlardır.

хоте́ть (istemek) — iki çekim karışır

Kişi Rusça
я хочу́
ты хо́чешь
он хо́чет
мы хоти́м
вы хоти́те
они́ хотя́т

Tekilde I. çekim gibi (-ешь), çoğulda II. çekim gibi (-им) davranır. Vurgu da yer değiştirir.

идти́ (gitmek) — geçmişi bambaşka

Kişi Şimdiki
я иду́
ты идёшь
он идёт
они́ иду́т

Geçmiş zamanda kök tamamen değişir: шёл / шла / шло / шли. Mastarla hiç benzerliği yoktur — ezberlenmesi gerekir.

быть (olmak)

Şimdiki zamanda söylenmez (Я студе́нт — "Ben öğrenciyim"), ama geçmişte ve gelecekte ortaya çıkar:

geçmiş: был / была́ / бы́ло / бы́ли gelecek: бу́ду, бу́дешь, бу́дет, бу́дем, бу́дете, бу́дут

Dişil biçimde vurgunun sona kaydığına dikkat: был ama была́.

Özet

Zaman Kusurlu Bitmiş
Şimdiki де́лаю yok
Geçmiş де́лал(а) сде́лал(а)
Gelecek бу́ду де́лать сде́лаю

Üç satır, sistemin tamamı. Geri kalan her şey — kök değişimleri, vurgu kaymaları, düzensizler — bu iskeletin üzerine oturur.

Nasıl çalışmalı

  1. Bir I. çekim ve bir II. çekim fiili ezberle (де́лать ve говори́ть iyi seçimlerdir). Yeni fiil gördüğünde onlara benzet.
  2. Geçmiş zamanı erken öğren — sadece dört biçim, en yüksek getirili yatırım.
  3. Görünüş çiftlerini birlikte al. де́лать/сде́лать tek bir kart olmalı, iki ayrı kelime değil.
  4. Vurguyu formla birlikte öğren. хочу́ ile хо́чешь arasında vurgu yer değiştirir; bunu sonradan düzeltmek zordur.

Fiiller, en çok kullanılan 100 kelimenin en verimli parçasıdır: yirmi fiil, yüz isimden daha çok cümle kurdurur.

Glagol'de Fiiller bölümü, 22 fiil çiftini tam çekim tablolarıyla, native kayıtla ve doğru vurgularla çalıştırır — bu yazıdaki tablolar da oradan geliyor. Hareket fiilleri ayrı bir sekmede, aspekt eşleriyle birlikte.